Το ευποίητο έργο ως δραματουργική φόρμα καθιερώθηκε από τον Γάλλο θεατρικό συγγραφέα των μέσων του 19ου αιώνα Eugène Scribe [Εζέν Σκριμπ / Ευγένιος Σκριμπ], ο οποίος είχε την πεποίθηση ότι το κοινό παρακολουθεί θέατρο με πρώτιστο στόχο τη διασκέδαση και όχι την παίδευση ή τον προβληματισμό.
Ο Scribe συνδύασε και τελειοποίησε γνωστές και δοκιμασμένες δραματουργικές τεχνικές σε μία «χρυσή συνταγή», βασισμένη στη σωστή δοσολογία δραματικών «υλικών», όπως προσεκτική έκθεση και προετοιμασία, αιτιώδης διαδοχή των γεγονότων, κλιμακωτή δόμηση των σκηνών, χρήση παρασιωπημένων πληροφοριών, ψήγματα ηθικού κηρύγματος, περιπέτεια, αγωνία, άφθονες ανατροπές και αίσιον τέλος.
H δραματουργική αυτή φόρμα εμφανίζεται σε μία περίοδο κατά την οποία εγκαταλείπεται η υπερβολή του ρομαντισμού και πλέον η αντίληψη για την τέχνη εμφορείται από στοιχεία όπως ο θετικισμός, η αληθοφάνεια και ο ρεαλισμός.
Ο Scribe έγραψε πάνω από 400 έργα, τραγωδίες, κωμωδίες, μυθιστορηματικά δράματα / μελοδράματα, βωντβίλ, οπερατικά λιμπρέτα, τα οποία, παρότι ρηχά, διακρίνονται για την άρτια τεχνική τους και την άκρα τους θεατρικότητα.
Η πλοκή του ευποίητου έργου εκτυλίσσεται σε πέντε στάδια:
- Η έκθεση. Εισαγωγή στους δραματικούς χαρακτήρες, τις περιστάσεις και στον χωρόχρονο του έργου, ενημέρωση για παρελθοντικά γεγονότα που θα επηρεάσουν τη δράση.
- Η επιπλοκή. Η δράση παρουσιάζει εμπόδια, τα οποία οι δραματικοί ήρωες καλούνται να υπερβούν. Παρεξηγήσεις, αποκαλύψεις, μυστικά, απάτες και λανθασμένες ταυτότητες αποτελούν βασικά συστατικά της πλοκής σε αυτό το στάδιο.
- Η εξέλιξη. Παρά τα εμπόδια, η δράση προωθείται και εξελίσσεται με τη συμβολή ενός ευφυούς συνδυασμού εισόδων και εξόδων των προσώπων και αριστοτεχνικής διάδοσης των πληροφοριών.
- Η κρίση. Η καταστροφή βρίσκεται προ των πυλών, όλα φαίνονται χαμένα και οι χαρακτήρες έχουν απωλέσει κάθε ελπίδα.
- Η λύση. Η λύση επιφέρει την πλήρη ανατροπή, αποτελώντας μεγάλη έκπληξη για το κοινό. Ενώ η πλοκή εξελίσσεται και, χωρίς το κοινό να το αντιλαμβάνεται, ο / η δραματουργός έχει μεριμνήσει με μαεστρία να διασπείρει τα στοιχεία, τα οποία θα προετοιμάσουν την κατάληξη και θα οδηγήσουν στο φινάλε.
Η φόρμα του ευποίητου έργου επηρέασε πολλούς σύγχρονους συγγραφείς του Scribe, όπως τους Eugène Labiche [Εζέν Λαμπίς / Ευγένιος Λαμπίς] και Victorien Sardou [Βικτοριέν Σαρντού]. Ο Oscar Wilde [Όσκαρ Ουάιλντ] και ο Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν / Ερρίκος Ίψεν] είναι δύο από τους πιο γνωστούς δραματουργούς που εφάρμοσαν αυτήν τη δομή.
Στη νεοελληνική δραματουργία, πριν από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, ο οποίος εφάρμοσε τους κανόνες του ευποίητου έργου, εμφανίστηκαν και άλλοι συγγραφείς, όπως ο Δημήτριος Κορομηλάς, γνωστός για το κωμειδύλλιό του Η τύχη της Μαρούλας, στο οποίο εφαρμόζονται επιτυχώς αρκετοί από τους κανόνες αυτούς. Στα έργα του Ξενόπουλου, που γνώρισαν μεγάλη επιτυχία, κυριαρχούν οι επιπλοκές, η κρίση και η προοικονομία των επερχόμενων εξελίξεων, ενώ άλλοτε η λύση είναι αίσια και άλλοτε όχι, ανάλογα με το δραματικό είδος στο οποίο ανήκουν τα έργα. Χαρακτηριστικά είναι τα θεατρικά του έργα Ο πειρασμός και Ο ποπολάρος, ενώ η Φωτεινή Σάντρη, που ακολουθεί αρκετούς βασικούς κανόνες του ευποίητου έργου, έχει τραγικό φινάλε.
Την αξία του ευποίητου έργου αμφισβήτησαν μεταξύ άλλων οι Émile Zola [Εμίλ Ζολά] και George Bernard Shaw [Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω], οι οποίοι άσκησαν σκληρή κριτική στο γεγονός ότι τα ευποίητα έργα αψηφούν την πραγματικότητα όσον αφορά στην πλοκή, παρουσιάζουν επιφανειακούς χαρακτήρες και προσφέρουν εντελώς αναληθοφανείς λύσεις.
